Wykład pt „ Łysiec, czyli sacrum” wygłosił w dniu 3.10.2019 prof. zw. dr hab. Krzysztof Bracha.
Od wielu lat trwa dyskusja nad genezą kulturową tego miejsca, część badaczy odrzuca sakralną przeszłość Łyśca, inni uważają, że kulturowa adaptacja tej góry nastąpiła jeszcze przed słowiańszczyzną. Najlepsze efekty badawcze można uzyskać prowadząc prace archeologiczne, nieinwazyjne z wykorzystaniem nowoczesnego sprzętu. Jeżeli nie dysponuje się takimi badaniami to trzeba oprzeć się na toponimii, czyli analizie znaczenia nazwy Łysiec, co pozwoli uzyskać informacje o tym obszarze. Staropolska nazwa Łysiec pochodzi z XII w. Benedyktyni świętokrzyscy użyli tej nazwy po łacinie – Calvus Mons – Łysa Góra. Nazwa ta nie jest przypadkowa, jej treść ma wartość poznawczą: Łysiec od łysy, ogołocony, błyszczący. Semantyka światła wynika z tego, że „lysk” znaczy jasny, świecący, łyskający. Gołoborze to nazwa ludowa, może być wtórna wobec nazwy Łysa Góra. Z dużej odległości gołoborze widać jako białą plamę, która ściąga światło, wabi błyskawice. Na adekwatne do tego miejsca bóstwo można wskazać Peruna lub Swaroga i jego syna Swarożyca. Góra Perunowa, to góra życiodajna bo przynosi światło i wodę (Łysiec ma kilka źródeł wody), a wyładowania atmosferyczne uważa się za genezę życia na ziemi. Starożytni ludzie interpretowali gołoborze jako lustrzane odbicie nieba. Starożytni hutnicy pracowali na dole, ale modlili się na szczycie góry, geneza żelaza pochodzi z meteorytu, metalu zesłanego z nieba.
Łysiec długo przed osadnictwem słowiańskim pełnił rolę tzw. świętego gaju. Na szczycie Łyśca mogła istnieć przestrzeń centralna, ofiarna zwana „trzebiszczem”, oddzielona kamiennym kręgiem. W Świętym gaju instalowano słup, a poniżej Łyśca leży miasto Nowa Słupia i wieś Stara Słupia. Geneza tej nazwy prawdopodobnie pochodzi od słupa, ołtarza przy którym się modlono. Mogłoby to sugerować, że nie tylko Łysiec, ale i jego otoczenie stanowiło miejsce kultu religijnego. W późniejszym okresie nastąpiła chrystianizacja tego miejsca. Data założenia klasztoru na Łysej Gorze nie jest znana. Tradycja benedyktyńska, powtórzona przez Długosza, przypisuje fundację Bolesławowi Chrobremu i datuje ją na rok 1006. Współcześni historycy czas założenia opactwa przesuwają na początek XII wieku i twierdzą, że fundatorem był Bolesław Krzywousty. Jan Długosz, największy kronikarz średniowiecznej Polski, człowiek który dobrze znał Łysą Górę, uważał ją za miejsce najważniejsze dla Polaków i nadał jej zaszczytne miano „księcia innych gór”.
Notatkę sporządziła Anna Żmijewska. Zdjęcia Helena Król.
