W Listwiance, na południowo-zachodnim wybrzeżu, znajduje się Instytut Limnologiczny Syberyjskiego Oddziału Rosyjskiej Akademii Nauk, który zajmuje się badaniami flory i fauny oraz warunków hydrologicznych tego Syberyjskiego Morza. Świat zwierząt tego akwenu jest jego największą osobliwością, dowodzi jego unikatowości i nie jest jeszcze do końca poznany
Żyje w nim około 1550 gatunków zwierząt (80% należy do typowo endemicznych, czyli takich, które nie występują w żadnym innym miejscu za świecie) i około 1000 gatunków roślin (35% to endemity). Ichtiofauna tego jeziora obejmuje 53 gatunki, w tym połowa to endemity. W otwartym Bajkale żyje omul oraz po dwa gatunki byczków i gołomianek, a także jedyny ssak – foka bajkalska. Gołomianki są żyworodne i reprezentują dwa gatunki: wielka (Comephorus baicalensis Pall.) i mała lub Dybowskiego (Comephorus dybowskii Kor.). Byczki reprezentowane są przez ponad 20 gatunków i podobnie jak gołomianki są endemitami. Jesiotr bajkalski osiąga nawet 180 cm długości i 130 kg wagi, może żyć około 50 lat. Foka bajkalska (Pusa sibirica Gmel.) zwana nerpą, dotarła tu prawdopodobnie z Morza Arktycznego, a przebywając w izolacji od około 15 mln lat i rozwijając się własną drogą przetrwała do czasów współczesnych, stała się endemitem. Dorosłe samce osiągają 170-180 cm długości i ważą 130-150 kg, samice zaś są nieco mniejsze – 130-160 cm długości i 110 kg wagi. W marcu rodzi się jedno małe o wadze około 4 kg i ma ochronne białe futerko, które po 2-3 miesiącach staje się srebrzysto-szare. Bajkał zamarza długo i można rzec opornie, a sam proces jest złożony. Każdej zimy jest on całkowicie pokryty lodem, zamarza od późnej jesieni do maja, a grubość lodu waha się najczęściej od 0,7 do 1,1 m, maksymalnie może osiągać nawet 2 m. Jesienią, gdy syberyjski wyż sprowadza mroźne masy powietrza, jego powierzchnia jeszcze faluje, a ogrom wód stopniowo musi się schłodzić. Gdy woda na powierzchni ochłodzi się do 4 oC, wtedy ma największą gęstość i zaczyna pogrążać się w głębinach, a na jej miejsce wypływa woda cieplejsza i też się schładza i znów przemieszcza w głąb akwenu. Ten proces twa niemal całą jesień, a w jego wyniku tlen niezbędny do życia organizmów, rozprowadzany jest nawet w najgłębsze obszary. W tym czasie, wraz z jesiennymi sztormami zaczynają się tworzyć pierwsze zjawiska lodowe. W grudniu w wyniku wiania silnego wiatru o nazwie sarma, na brzegach powstają groty lodowe, a klify pokrywają się tysiącami dziwacznych sopli. Gdy krople rozbryzgującej się wody stykają się z przemarzniętymi skałami na brzegu momentalnie przymarzają do nich i powstaje tzw. oblodzenie napryskowe – lodowe pokrywy o wysokościach do kilkunastu metrów i fantazyjnych formach. U ich podstawy powstają lodowe jaskinie przyozdobione niezliczonymi soplami o wyjątkowych kształtach, fakturze i barwach. Kiedy cała objętość potężnego zbiornika wymiesza się, a woda przy powierzchni osiągnie 0 oC, zaczyna wreszcie tworzyć się lód. W grudniu pokrywa lodowa powstaje w płytszych częściach akwenu, otwarte morze zwykle zamarza z końcem stycznia. Gdy nie ma wiatru, a mróz coraz większy powstają wówczas rozległe połacie przeźroczystego i bardzo śliskiego lodu, który osiąga 1,3 m grubości, a z czasem powstają w nim skomplikowane systemy spękań. Często się zdarza, gdy lód nie tworzy jeszcze zbyt grubej pokrywy, że wiatr i fale kruszą taflę lodu i wyrzucają jej okruchy na powierzchnię stabilniejszej pokrywy lodowej, tworząc tzw. torosy – okruchy lodu ułożone pod różnymi kątami. Pod wpływem wzrostu temperatury lód zwiększa objętość i ulega ściskaniu (zmiana temperatury o 1 oC powoduje rozszerzanie o 7 cm/km), powstają wówczas wewnętrzne naprężenia, powodujące pękanie pokrywy kodowej i wypiętrzanie się torosów o wysokości kilku metrów. Natomiast przy spadkach temperatury lód kurczy się i w tafli lodowej powstają szczeliny dylatacyjne o szerokości do 1 metra. Unikatowe i niepowtarzalne cechy ekosystemów Bajkału wymagają pieczołowitej ochrony i zachowania w niezmienionej postaci. Ochrona ta jest realizowana w 4 zasadniczych formach: zapowiedniki, zakazniki, parki narodowe i pomniki przyrody. Zapowiedniki stanowią najwyższą formę ochrony (odpowiadają naszym rezerwatom ścisłym). Nie można w nich prowadzić żadnej działalności gospodarczej, a turystyka ograniczona do minimum. Ustanowiono tu 3 zapowiedniki: Barguziński (1916 r.), Bajkalski (1969 r.) i Bajkalsko-Leński (1986 r.) – ryc. 2. Zakazniki są odpowiednikami rezerwatów częściowych, na tym terenie znajdują się dwa o charakterze federalnym: Kabanski – o największej powierzchni, obejmujący deltę Selengi i ma na celu ochronę ptactwa wodnego oraz Frolichinski na północnym wschodzie. Ustanowiono też pięć zakazników o znaczeniu regionalnym: Snieżynski, Koczergatski, Enchełukski, Nadbajkalski i Górno-Angarski, a jeden z nich w Górach Bajkalskich ma charakter archeologiczny, pozostałe zaś przyrodniczy.
Od 1986 r. istnieją 3 parki narodowe: na zachodnim brzegu Park Nadbajkalski, a na wschodnim Park Zabajkalski składający się z dwóch części – południowej obejmującej Półwysep Swiatoj Nos i Zatokę Cziwyrkujską oraz północnej położonej na północ od zapowiednika Barguzińskiego, a także trzeci park – Tunkiński położony na południowym zachodzę (ryc.1). Łączna powierzchnia ich ochrony obejmuje ponad 17 tys. km2. W bezpośrednim sąsiedztwie Bajkału ustanowiono 109 pomników przyrody, w tym 21 krajobrazowych, 29 geologicznych, 38 wodnych, 7 botanicznych, 2 zoologiczne i 12 przyrodniczo-historycznych (obejmują głównie nacięcia na skałach wykonane przez Jana Czerskiego (1845-1892) do obserwacji wahań poziomu wody w jeziorze). W 2018 r. wyznaczono nowy przebieg granicy strefy wodochronnej, znacznie zmniejszając jej obszar w stosunku do poprzedniej z 2015 r. Bajkał, wraz z terenami przyległymi, został wpisany w 1996 r. na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W latach 60. XX w. na S brzegu Bajkału wybudowano kombinat celulozowo-papierniczy – mimo, że uczeni już na etapie budowy bili na alarm z powodu szkodliwego oddziaływania na środowisko. Pod koniec 2008 r. kombinat, zatrudniający około 2 tys. osób, został czasowo zamknięty z powodu protestów ekologów. Bajkał jest wyjątkową atrakcją turystyczną, dlatego przyciąga coraz liczniejsze rzesze turystów, zarówno zimą jak i latem, fascynuje unikatowymi krajobrazami, błękitem i czystą taflą przezroczystej wody, ciszą i spokojem, powietrzem nasyconym aromatami tajgi, a także niepowtarzalnym pięknem i urokami prawdziwej rosyjskiej zimy…
