Do wielu miejsc regionu Bajkału można dostać się wyłącznie przez Irkuck, największego miasta, położonego około 70 km na północ od Syberyjskiego Morza. Polakom zapewne to miasto kojarzy się jako miejsce zsyłek więźniów politycznych po Powstaniu Styczniowym. Irkuck został założony w 1652 r. jako warowna stanica kozacka nad Angarą, jedną z największych rzek w Rosji, w miejscu, gdzie niewielka rzeka Irkut uchodzi jako jej lewostronny dopływ. I właśnie rzece tej miasto zawdzięcza swoją nazwę.
Irkut ma 488 km długości, dorzecze o powierzchni 15 tys. km2, a swoje źródła ma w Sajanie Wschodnim. Na stałą twierdzę Irkuck został przemianowany w 1669 r., a wokół niej rozrastało się miasteczko, któremu w 1686 r. nadano prawa miejskie, zaś oficjalnie od 1783 r. uzyskał status stolicy Syberii Wschodniej, a nieco później został siedzibą gubernatora. Irkuck znalazł się na szlaku handlowym wiodącym między Rosją a Chinami, co przyczyniło się rozwoju handlu i dynamicznego rozwoju miasta. Ważnymi produktami w obrocie handlowym była porcelana, jedwab i laka oraz chińska herbata – podstawowy napój Rosji. Istotną rolę odegrał handel futrami, bowiem syberyjska tajga była doskonałym dostawcą tego surowca. Wyjątkowe dochody dostarczało również kilkanaście kopalni złota, zlokalizowanych w pobliżu miasta. Jednak szczególne znaczenie w rozwoju Irkucka odegrała, wspomniana już, kolej transsyberyjska, umożliwiająca transport oraz zwiększona wydobycie surowców takich jak: mika (biotyt i muskowit), kamienie szlachetne, węgiel kamienny czy wreszcie rudy żelaza. Irkuck leży na wysokości 440 m n.p.m., zajmuje powierzchnię 277 km2, a wg demograficznych statystyk na koniec 2020 r. mieszkało tu 623 562 mieszkańców, gęstość zaludnienia to 2251,13 osoby/km2. Najwięcej z nich, bo aż 90% to Rosjanie wywodzący się z różnych narodowości, ale żyją tu również Buriaci, Ukraińcy czy Tatarzy oraz niewielka społeczność Polaków skupiona przy Polskiej Autonomii Kulturalnej „Ogniwo”, istniejącej od 1990 r. Organizacja ta prowadzi kursy języka polskiego, zarówno dla dzieci jak i dorosłych oraz organizuje obchody polskich świąt narodowych, a także działają przy niej ludowe zespoły artystyczne. Należy nadmienić, że na Irkuckim Uniwersytecie Państwowym – największej uczelni w mieście założonej w 1918 r., język polski studiuje 50 studentów. Język polski wykładany jest jako jeden ze współczesnych języków słowiańskich na Wydziale Filologii Rosyjskiej i jest on tam przedmiotem obowiązkowym, zaś na Wydziale Języków obcych studenci mogą go wybrać jako tzw. drugi język obcy. Współpraca Uniwersytetu i Polskiej Autonomii Kulturalnej „Ogniwo” zaowocowała letnimi szkołami języka polskiego o nazwie Letnia Szkoła nad Bajkałem. W Irkucku ma swoją siedzibę Konsulat Generalny Rzeczpospolitej Polskiej. Stolica Syberii Wschodniej jest głównym ośrodkiem administracyjnym obwodu irkuckiego, dużym miastem uniwersyteckim, regionalnym centrum rozwoju przemysłu drzewnego, maszynowego i spożywczego. Jest ważnym węzłem transportowym: to tu znajduje się najważniejsza stacja Kolei Transsyberyjskiej, a cztery kilometry na wschód od miasta położony jest port lotniczy – największy we Wschodniej Syberii. Znajdują się tu jedne z największych w Rosji Zakłady Lotnicze „Irkut” (powstałe w 1932 r.), będące producentem samolotów Biura Konstrukcyjnego Suchoj (Jak-130 i MS-21) oraz dostawcą komponentów i podzespołów techniki lotniczej dla koncernu Airbus. Irkuck to miasto młodzieży i studentów – średni wiek populacji wynosi 31,6 lat. Funkcjonuje tu 36 instytutów naukowych i szkół wyższych (m.in. Uniwersytet Ekonomii i Prawa założony w 1930 r., Lingwistyczny, Transportu Kolejowego, Instytut Turystyki Międzynarodowej, Uniwersytet Techniczny, Akademia Rolnicza – od 1934 r.), 9 szkół zawodowych, a także od 1949 r. Wschodniosyberyjski Oddział Rosyjskiej Akademii Nauk. Istnieje tu także 5 teatrów, 15 kin i 34 biblioteki, z łącznymi zasobami 2,5 mln woluminów. Większa część miasta położona jest na prawym brzegu Angary. Na drugą stronę rzeki można dostać się po trzech mostach (pierwszy dziś już nieistniejący zbudowali polscy zesłańcy) lub przejechać po koronie zapory wodnej na Angarze. Zbiornik Irkucki utworzony w latach 1956-1962 ma powierzchnię 154 km2, długość 55 km i maksymalną szerokość 7 km oraz maksymalną głębokość 34 m. W betonowo-ziemnej zaporze o długości ponad 2 kilometrów wybudowano 240-metrowy budynek elektrowni wodnej z 8 turbinami o łącznej mocy 660 MW. Wówczas była to jedna z największych konstrukcji tego typu w kraju. Jak już wiemy, elektrownia powstała w strefie sejsmicznej, więc jako materiał do budowy zapory wykorzystano żwir i piasek, czyli skały okruchowe, które wstrząsane przez ruchy podłoża dodatkowo ulegają zagęszczają, a tama staje się stabilniejsza. Pokonując wiele trudności technicznych i wdrażając wiele nowatorskich rozwiązań w dniu 29 grudnia 1956 r. o godzinie 19:00 został uruchomiony pierwszy blok, a zapora w Irkucku stała się pierwszą spośród kilku wybudowanych na Angarze. Po napełnieniu zbiornika poziom wody w Bajkale podniósł się ponad 1 metr.
W Irkucku znajduje się wiele zabytków architektury zarówno sakralnej jak i świeckiej. Najbardziej znane to budowle prawosławne, tj.: Sobór Objawienia Pańskiego, Cerkiew Podniesienia Krzyża powstała w 1758 roku – jedna z najpiękniejszych budowli miasta, czy Cerkiew Kazańska. Wart odwiedzenia jest także odnowiony dworzec kolejowy. Doskonale zachowała się za to Brama Moskiewska („Wrota Moskiewskie”), o wysokości 19 m i szerokości 16,5 m, wybudowana w latach 1811-1813 i odrestaurowana w 2011 r., przez którą wprowadzano do miasta zesłańców, w tym wiele tysięcy Polaków. Zdarzało się, że z Moskwy musieli iść pieszo, a taka podróż mogła trwać nawet 9 miesięcy. Jeszcze dziś w mieście można spotkać liczne polskie ślady, choćby ulica Dybowskiego – polskiego uczonego i eksploratora, który badał jezioro Bajkał, czy ulica Powstańców Polskich, również wielu mieszkańców nosi polsko brzmiące nazwiska. W 1881 r. polscy zesłańcy wybudowali tu kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, będący miejscem modlitwy irkuckich katolików – obecnie należący do filharmonii jako sala muzyki organowej, z organami w prezbiterium. Świątynię wybudowano z czerwonej cegły – jedyny w tej części świata obiekt architektury neogotyckiej. Wspomnieć należy, że na plebani u ks. Krzysztofa Szwernickiego, przez długi czas mieszkał przyszły święty Rafał Kalinowski (1835-1907), karmelita bosy – patron sybiraków (beatyfikowany 1983 r. w Krakowie, kanonizowany w 1991 r. w Rzymie przez Jana Pawła II) Charakterystyczną cechą Irkucka, odróżniającą go od większości, zarówno europejskich jak również innych syberyjskich miast, jest stara drewniana architektura w centrum miasta, powstała często ponad sto lat temu. Drewno z tajgi było tu łatwo dostępne, zawsze było tańszym i praktycznym budulcem, a poza tym na Syberii cieśli i mistrzów snycerstwa nie brakowało. Budowane tu pierwsze domy zupełnie niczym nie różniły się od wiejskich chat. Z czasem jednak wykształcił się specyficzny dla tego miejsca typ drewnianego domu miejskiego. Zaczęto powiększać okna, ozdabiać okiennice, malować je w najróżniejsze kolory, a z czasem dekorować fasady domów, rzeźbiąc ornamenty w drewnie. W ten sposób zrodził się unikatowy styl zwany „drewnianymi koronkami Irkucka”. Przykładem obiektu wybudowanym w tym stylu może być Dom Europy. Powstawały wtedy nie tylko jednorodzinne domki, ale również kilkupiętrowe budowle o złożonej konstrukcji. Na szczególną uwagę zasługują zdobione obramowania okien, które często stanowią dzieła sztuki. „Odwiedziłem wiele miast i stolic i mogę powiedzieć, że takiej architektury drewnianej, takich zdobień jak w Irkucku nie ma nigdzie indziej na świecie” – pisał Ilia Głazunow, akademik Rosyjskiej Akademii Sztuk Pięknych. Po pożarze w czerwcu 1879 r. większość śródmieścia została zabudowana budynkami z kamienia, ale i tak można odnaleźć wiele ulic, przy których stoją domy z drewna, często ponad stuletnie, niestety wiele z nich jest w bardzo złym stanie. Najstarszy drewniany budynek w Irkucku, który dotrwał do dziś, to postawiony w 1781 r. dom Szubina przy ul. Łapina 23 (wymagający szybkiego remontu). Warto również zobaczyć tzw. Dom Szastinych przy ul. Engelsa 21 oraz wyremontowany kompleks zabudowań przy ul. Siedowa – między cerkwią a teatrem muzycznym. Niektóre wiekowe, drewniane domy budowane bez żadnych fundamentów, coraz bardziej zapadają się w podłoże. Spacerując ulicami miasta, uwagę przykuwają domy, których okna sięgają prawie poziomu chodnika. Dzieje się tak dlatego, ponieważ cały obszar Irkucka, jak i rejon Przybajkala, leżą na wiecznej zmarzlinie, będącą pozostałością po plejstoceńskich zlodowaceniach, które w tamtym okresie obejmowały znaczne obszary półkuli północnej. Zimą grunt jest przemarznięty, zaś w okresie lata jego zewnętrzna warstwa do około 2 m głębokości odmarza (jest to tzw. warstwa czynna wiecznej zmarzliny), a na powierzchni teren przesiąknięty wodą staje się bagnisty i grząski, w efekcie czego domy nie posiadające głębokich fundamentów stopniowo zapadają się w ziemię. Od wielu lat urbaniści i architekci Irkucka zastanawiają się jak zmienić wizerunek miasta na miarę XXI w. Powstała propozycja, aby pozostawić drewnianą zabudowę tylko w jednym kwartale miasta, a zabytkowe domy odrestaurować i uczynić atrakcją turystyczną. We współpracy z agencjami turystycznym planuje się utworzenie wewnątrz warsztatów rzemieślniczych i sklepów z pamiątkami. Pozostałe obiekty miałyby być rozebrane i przewiezione do Muzeum Architektury Drewnianej i Etnografii w miejscowości Taltsy (przy drodze wiodącej na południe w kierunku Bajkału) i ponownie złożone, służąc turystom.
