Pani Grażyna Barwinek z wielka precyzją i dużym zaangażowaniem przedstawiła nam okoliczności powstawania oraz dokonała analizy powstania tegoż obrazu. Jan Matejko to twórca obrazów historycznych i batalistycznych. Był autorem ponad trzystu obrazów olejnych oraz kilkuset rysunków i szkiców. Jest też najwybitniejszym reprezentantem nurtu historyzmu w malarstwie polskim.
Konstytucja 3 Maja. Uchwalona 3 maja 1791 roku na Sejmie Czteroletnim ustawa reguluje ustrój prawny Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Była pierwszą w Europie i drugą na Świecie nowoczesną konstytucją. Pani Grażyna Barwinek przypomniała okoliczności powstania Konstytucji.
Historia obrazu
Decyzją Jana Matejki obraz był darem dla narodu polskiego i został przewieziony do gmachu Sejmu Galicyjskiego we Lwowie. Po odzyskaniu niepodległości w latach dwudziestych wrócił do Krakowa, następnie został przewieziony do Warszawy do budynku sejmu niepodległej Rzeczypospolitej. Tutaj pozostał do roku 1938. W roku 1939 płótno zostało ukryte na strychu Zachęty, pod podłogą. W roku 1945 obraz włączono do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. W 1984 r obraz umieszczono w komnatach Zamku Królewskiego w Warszawie. Z zapisków Gorzkowskiego wynika, że Jan Matejko w grudniu 1890 roku przygotował mniejszych rozmiarów szkic olejny, na którym rozplanował całą kompozycję. Pierwsze rysunki z modeli rozpoczął w połowie stycznia 1891 roku, a w lutym przenosił zarys postaci na płótno. Malował martwą naturę tj stroje i ozdoby strojów. Na końcu malował twarze, jako główną część obrazu. Do obrazu pozowały mu konkretne osoby, ale wiele postaci malarz malował z portretów. Matejko przez wiele lat zbierał rysunki przedstawiające kostiumy i uzbrojenie. Gorzkowski pożyczył artyście jako rekwizyty „żupan i kontusz, z kościoła św. Anny pożyczono piękne pąsowe portiery, a ze skarbca Zamku prawdziwy płaszcz królewski.” Dnia 3 maja 1891 r w setną rocznicę uchwalenia Konstytucji, obraz chociaż jeszcze nie był skończony Matejko wystawił w Sali Sukiennic, gdzie lud i mieszczanie mieli wolny wstęp. Szczegóły obrazu były wyraźne i zrozumiałe. Ostatecznie dzieło było gotowe 10 października 1891 roku. Obraz ma wymiary 247x446 cm. Malując obraz Matejko wybrał scenę między Zamkiem Królewskim w Warszawie a kościołek Św. Jana. Obraz pokazuje pochód posłów z Zamku Królewskiego do kolegiaty św. Jana ul. Świętojańska. Ich celem jest ponowne zaprzysiężenie tekstu konstytucji uchwalonej 3 maja 1791 r. Przedstawione są tu postacie historyczne. Jest ich kilkadziesiąt. W tle widać fragment Zamku z Wieżą Zygmuntowską. Pochód zabezpieczają żołnierze. Pochód odbywa się ulicą Świętojańską, wokół idących widać pełnych uniesienia mieszkańców Warszawy. Stanisław Małachowski w prawej ręce, w triumfalnym geście, wznosi kartę ustawy. W drugiej dłoni trzyma laskę marszałkowską, symbol władzy sejmowej. Marszałka podtrzymują poseł krakowski Aleksander Linowski i poseł poznański Ignacy Zakrzewski. Inni posłowie niosą Kazimierza Nestora Sapiehę, marszałka konfederacji litewskiej. Za nimi znajdują się Andrzej Hieronim Zamoyski oraz Stanisław Staszic. Małachowski wznosi dokument na tle sztandaru z herbem rzeczypospolitej Obojga Narodów. Drzewce tego sztandaru trzyma Tadeusz Kościuszko. Stanisław Staszic podtrzymuje wiekowego Andrzeja Zamoyskiego, który prowadzi z kolei za sobą włościanina. Zamoyski kilka lat wcześniej zniósł w swoim majątku pańszczyznę, zastępując ją czynszem. Razem ze Staszicem, który także interesował się losem chłopów, byłby więc na obrazie przedstawicielem oświeconych reform w tej sferze. Za włościaninem jedzie konno książę Józef Poniatowski. Procesję otwiera Stanisław August Poniatowski w królewskim płaszczu. Wchodzi już na stopnie prowadzące do kościoła i w nieco teatralnym geście wyciąga ręce do ucałowania. Za królem przedstawieni zostali przeciwnicy Konstytucji i przyszli targowiczanie - Antoni Czetwertyński i Antoni Złotnicki. Pomiędzy Małachowskim a Poniatowskim znajduje się współtwórca Konstytucji: Hugo Kołłątaj oraz Ignacy Potocki. Dalej scena, której sprawcą jest Jan Suchorzewski, poseł kaliski. Z kieszeni czerwonego kontusza wysypały się na bruk karty, był bowiem hazardzistą. Suchorzewski był przeciwnikiem uchwalenia Konstytucji, groził nawet, że w przeciwnym razie zabije syna, by ocalić go od tej konstytucyjnej niewoli. Kilkuletni chłopiec wyrywa się z rąk ojca. Matejko często wprowadzał w swoich kompozycjach podział na „scenę”, gdzie rozgrywało się główne wydarzenie . W tłumie po lewej stronie widoczny jest Jan Kiliński, mistrz szewski i przyszły uczestnik insurekcji kościuszkowskiej. Marzenie artysty się spełniło. Dziś obraz „Konstytucja 3 Maja 1791 roku” oglądać można w sali zamkowej. Również dziś w przeddzień uchwalenia Konstytucji Pani Grażyna Barwinek swoim wykładem wprowadziła nas w tak uroczysty nastrój.
Notatka z wykładu - Elżbieta Ciepluch, fot. Stanisław Król.
